UTC, GMT en de nulmeridiaan
Twee afkortingen duiken steeds op als het over wereldtijden gaat: UTC en GMT. Ze lijken op elkaar maar zijn niet hetzelfde. Begrijp je het verschil, dan begrijp je meteen hoe het hele systeem van tijdzones in elkaar steekt.
GMT — tijd gemeten aan de hemel
GMT staat voor Greenwich Mean Time — de gemiddelde zonnetijd zoals waargenomen vanuit het Royal Observatory in Greenwich, Londen. Het observatorium werd in 1675 gesticht om precieze astronomische tijdwaarnemingen te doen, onder meer voor navigatie op zee. Zeevaarders konden hun lengtegraadbepaling baseren op Greenwich als vast referentiepunt.
Op de Internationale Meridiaan Conferentie van 1884 in Washington stemden 26 landen in met Greenwich als de 0°-meridiaan — de nulmeridiaan — waarlangs de wereld in tijdzones werd verdeeld. GMT werd de tijdstandaard voor de meeste landen. Die nulmeridiaan snijdt Greenwich, loopt door Europa en Afrika en eindigt aan de zuidpool.
UTC — tijd gemeten door atoomklokken
In de twintigste eeuw ontdekte men dat de aardrotatie niet perfect constant is: de aarde draait soms iets sneller, soms iets langzamer. Voor wetenschap en technologie was een stabielere standaard nodig. In 1967 definieerde de internationale gemeenschap de seconde op basis van de trillingsfrequentie van het cesium-133-atoom: precies 9 192 631 770 trillingen per seconde. Op dat fundament bouwde men UTC — Coordinated Universal Time.
UTC wordt bijgehouden door een internationaal netwerk van meer dan 400 atoomklokken in circa 85 laboratoria, gecoördineerd door het Bureau International des Poids et Mesures (BIPM) in Parijs. Om te voorkomen dat UTC te ver afwijkt van de astronomische tijd (gebaseerd op de aardrotatie), worden er zo nu en dan schrikkelseconden ingevoegd — tot nu toe altijd op 30 juni of 31 december. Tussen 1972 en 2023 werden 27 schrikkelseconden toegevoegd (bron: Royal Observatory Greenwich).
GMT en UTC zijn in de dagelijkse praktijk uitwisselbaar: ze lopen nooit meer dan 0,9 seconde uiteen. Toch is UTC de internationale wetenschappelijke norm, terwijl GMT formeel een tijdzone is (UTC±0 in de winter). Terug naar het overzicht: tijdzones uitgelegd.
De nulmeridiaan: 0° lengte
De 0°-meridiaan loopt van de Noordpool via Greenwich, door het oosten van Europa en West-Afrika, tot aan de Zuidpool. Als je ooit het observatorium in Greenwich bezoekt, kun je met één voet in de westelijke en één voet in de oostelijke helft van de aarde staan.
Hoe je een UTC-offset leest
Een UTC-offset vertelt hoeveel uren (en soms minuten) de lokale tijd voor of achter UTC loopt. Lees de offset als volgt:
Stap 1 — Zoek de offset van de locatie
Elke tijdzone heeft een vaste offset, zoals UTC+2 voor Midden-Europese Zomertijd of UTC−5 voor Eastern Standard Time aan de oostkust van de VS. De IANA Time Zone Database vermeldt alle geldige offsets.
Stap 2 — Tel op of trek af van UTC
Is de offset positief (+), tel dan het getal bij UTC op. Is de offset negatief (−), trek het van UTC af. Als het 10:00 UTC is en de offset is UTC+9, dan is de lokale tijd 19:00. Als de offset UTC−5 is, dan is het 05:00.
Stap 3 — Let op halve en kwart uren
Zones als India (UTC+5:30) en Nepal (UTC+5:45) werken met minuten. Tel dan ook de minuten bij de lokale tijd op. Is het 10:00 UTC, dan is het in India 15:30 en in Nepal 15:45.
Voorbeeld
Het is 08:00 UTC. Wat is de tijd in de volgende steden?
• Amsterdam (UTC+2 zomertijd): 10:00
• New York (UTC−4 zomertijd): 04:00
• New Delhi (UTC+5:30, geen zomertijd): 13:30
• Kathmandu (UTC+5:45, geen zomertijd): 13:45
• Tokio (UTC+9, geen zomertijd): 17:00
UTC en de datumgrens
Als je langs de 0°-meridiaan in de ene richting de hele wereld doorkruist, bereik je uiteindelijk de 180°-meridiaan in de Stille Oceaan — ruwweg de tegenhanger van Greenwich. Daar ligt de internationale datumgrens, waar de datum verandert. Oversteken naar het westen betekent een dag vooruit; naar het oosten een dag terug. Alles over die grens staat op de pagina de internationale datumgrens.
Voor het grote overzicht van hoe tijdzones per continent samenhangen, zie tijdzones uitgelegd. Wil je weten hoe breedtegraden en de evenaar de aarde verdelen? Lees dan evenaar en halfronden.
Bronnen
- Royal Observatory Greenwich — geschiedenis van GMT en de nulmeridiaan (rmg.co.uk)
- IANA Time Zone Database — tz.iana.org (alle UTC-offsets en tijdzonenamen)
- Bureau International des Poids et Mesures (BIPM) — bipm.org (definitie van UTC en de SI-seconde)
- Internationale Meridiaan Conferentie, Washington 1884 — vaststelling 0°-meridiaan