De internationale datumgrens
Midden in de Stille Oceaan loopt een onzichtbare lijn waarover twee opeenvolgende dagen elkaar raken. Wie haar naar het westen oversteekt, springt een dag vooruit. Wie naar het oosten gaat, zet de kalender een dag terug. Het is de internationale datumgrens — en ze is allesbehalve recht.
Het principe: de tegenhanger van Greenwich
Het systeem van tijdzones heeft de 0°-meridiaan door Greenwich als vertrekpunt — lees meer op de pagina UTC, GMT en de nulmeridiaan. Ga je daar vandaan 180° oostwaarts of westwaarts, dan bereik je de exact tegenoverliggende kant van de aardbol: de 180°-meridiaan. Die meridiaan loopt vrijwel volledig door de Stille Oceaan, op grote afstand van de meeste bewoonde gebieden.
Het tijdzonenstelsel telt in theorie 24 zones van elk 15° breed. Aan de westkant van de nulmeridiaan loopt de klok achter op UTC; aan de oostkant voor. Bij de 180°-meridiaan is het verschil maximaal: UTC+12 aan de westkant en UTC−12 aan de oostkant. Die twee zones zijn exact 24 uur uit fase. Precies daar springt de datum.
De datumgrens is geen formeel verdrag maar een internationale afspraak die per land wordt bepaald. Geen enkel internationaal verdrag legt haar route vast — elk land beslist aan welke kant het wil liggen (bron: IANA Time Zone Database).
Waarom zigzagt de lijn?
Een perfect rechte lijn langs de 180°-meridiaan zou door bewoonde gebieden snijden en eilandgroepen splitsen. Dat wil niemand: het zou betekenen dat de ene helft van een eiland maandag heeft en de andere dinsdag. Daarom maakt de datumgrens een reeks bochten om bevolkte eilanden heen:
Kiribati (bocht naar het oosten) — De eilandenrepubliek Kiribati strekt zich ten oosten én westen van de 180°-meridiaan uit. In 1995 verplaatste Kiribati haar tijdzone zodat alle eilanden dezelfde datum zouden delen, ook al liggen sommige ver ten oosten van 180°. Daardoor buigt de datumgrens ver naar het oosten om Kiribati heen. Het gevolg: Kiribati liegt het eerste land op aarde dat een nieuwe dag begint. Het eiland Caroline (nu Millennium Eiland) was op 1 januari 2000 als eerste ter wereld het nieuwe millennium ingetreden.
Samoa (bocht naar het westen) — Tot 2011 lag Samoa aan de oostkant van de datumgrens, op UTC−11. Het land deed zaken met Australië en Nieuw-Zeeland, maar had een dag vertraging ten opzichte van zijn belangrijkste handelspartners. Op 29 december 2011 sprong Samoa de datumgrens over naar UTC+13 — een vrijdag die officieel nooit bestond voor de eilandbevolking. Nu is Samoa een dag voor op haar buurlanden Américaans-Samoa (dat aan de andere kant bleef liggen).
Aleoeteneilanden (bocht naar het oosten) — De westelijkste Aleoeteneilanden van Alaska liggen geografisch westelijker dan Hawai, maar horen bij de VS en gebruiken daarom Alaska Time (UTC−9 tot UTC−10), zodat de eilandbewoners dezelfde datum als de rest van de VS hebben. De datumgrens maakt een bocht naar het oosten om deze eilanden heen.
De zigzaglijn in beeld
Wat er gebeurt als je de grens oversteekt
De datumgrens beïnvloedt de klok niet direct — de tijd verandert met de gewone tijdzone-overgang. Maar de datum springt:
Oversteken naar het westen (van het oostelijk naar het westelijk deel van de lijn): je kalender springt één dag vooruit. Je 'verliest' een dag: die dag bestaat simpelweg niet op je reisroute. Vliegtuigen richting Australië vanuit Amerika maken deze sprong.
Oversteken naar het oosten (van het westelijk naar het oostelijk deel): je kalender springt één dag terug. Je beleeft dezelfde datum twee keer. Passagiers op cruiseschepen die van west naar oost door de Stille Oceaan varen, leven op die dag twee middagen.
Vliegmaatschappijen vermelden altijd de aankomstdatum expliciet op kaartjes om verwarring te voorkomen. Wie van Amsterdam via Tokyo naar Los Angeles vliegt, 'wint' na de datumlijn een dag terug.
Rekenvoorbeeld — vliegtuig van Sydney naar Los Angeles
Vertrek: zondag 10 mei, 09:00 lokale tijd in Sydney (UTC+10).
Vluchtduur: circa 14 uur.
Aankomst lokale LA-tijd (UTC−7): zondag 10 mei, 06:00.
Het vliegtuig heeft de datumgrens naar het oosten gekruist en de datum is een dag teruggegaan. De reis duurt 14 uur, maar het lijkt alsof je terugkomt vóórdat je vertrok.
De dag begint in Kiribati
Door haar unieke ligging ten oosten van de datumgrens, maar met UTC+14, is Kiribati het eerste land op aarde waar elke nieuwe dag begint. Het eiland Millennium Island — vroeger Caroline Island — is de allereerste bewoonde plek ter wereld waar de klok middernacht slaat. Toeristen reizen er naartoe om nieuwjaar als eersten te vieren.
Het Pacifische gebied is dan ook geografisch en cultureel buitengewoon divers — de eilanden van Oceanië beslaan samen het grootste wateroppervlak van elk continent of regio. De omliggende oceanen zijn mede door de datumgrens de meest complexe tijdzone-regio op aarde.
Bronnen
- IANA Time Zone Database — tz.iana.org (tijdzonenamen en offsets Pacifisch gebied)
- Royal Observatory Greenwich — uitleg over de datumgrens en haar geschiedenis
- CIA World Factbook — tijdzone-informatie Kiribati, Samoa, Aleoeteneilanden
- Samoa Ministry of Commerce — aankondiging datumgrenswissel december 2011