Evenaar, halfronden en keerkringen
Vijf denkbeeldige lijnen verdelen de aarde in klimaatzones en bepalen de seizoenen, de dag- en nachtlengte en de tropische regengordel. Ze verklaren waarom het in Australië zomer is als het in Nederland winter is — en waarom de zon in de tropen nooit echt scheef staat.
De vijf sleutelijnen op een globe
Het diagram toont de evenaar, de twee keerkringen en de twee poolcirkels op hun vaste breedtegraden.
De evenaar: 0°
De evenaar is de denkbeeldige cirkel op 0° breedte die de aarde precies in tweeën deelt: een noordelijk en een zuidelijk halfrond. Hij ligt op gelijke afstand van de Noordpool (90°N) en de Zuidpool (90°Z).
De evenaar is 40.075 kilometer lang. Landen die erdoorheen lopen zijn onder andere Ecuador (vernoemd naar "equator"), Kongo, Kenia en Oeganda in Afrika, Indonesië in Azië en Brazilië in Zuid-Amerika. Op de evenaar is de dag vrijwel altijd precies twaalf uur lang; er zijn nauwelijks seizoenen maar wel een droog en een nat seizoen.
De zon staat op de evenaar op de dagen van de equinox (dag-en-nachtevening, rond 20/21 maart en 22/23 september) exact in het zenith — recht boven het hoofd. Er zijn dan geen schaduwen op het middaguur.
Noordelijk en zuidelijk halfrond
Het noordelijk halfrond omvat Europa, Noord-Amerika, de meeste van Azië en het noordelijk deel van Afrika en Zuid-Amerika. Het grootste deel van de wereldbevolking — meer dan 90% — woont op het noordelijk halfrond.
Het zuidelijk halfrond omvat het zuidelijk deel van Afrika, Zuid-Amerika, Australië en de rest van Oceanië en Antarctica. Het zuidelijk halfrond bestaat voor het overgrote deel uit oceaan: slechts een klein gedeelte is droog land.
Naast het Noord-Zuid-halfrond is er ook een oostelijk en westelijk halfrond, verdeeld door de nulmeridiaan (Greenwich, 0° lengte) en de 180°-meridiaan (de datumgrens in de Stille Oceaan). Die verdeling heeft minder praktisch belang voor het klimaat, maar wel voor de tijdzones.
De keerkringen: 23,5°
De aarde staat niet rechtop in haar baan om de zon: de rotatie-as kantelt 23,5° ten opzichte van de vlakte van de aardbaan. Die kanteling veroorzaakt de seizoenen en bepaalt de ligging van de keerkringen.
De Kreeftskeerkring ligt op 23,5°NB. Op de dag van de zomerzonnewende op het noordelijk halfrond (rond 21 juni) staat de zon loodrecht boven deze lijn — dit is het meest noordelijke punt waarover de zon ooit in het zenith kan staan.
De Steenbokskeerkring ligt op 23,5°ZB. Op de dag van de zomerzonnewende op het zuidelijk halfrond (rond 21 december) staat de zon loodrecht boven deze lijn. Tussen de twee keerkringen — de tropen — staat de zon altijd hoog en is het klimaat warm het hele jaar door.
De poolcirkels: 66,5°
De Noordpoolcirkel ligt op 66,5°NB (of preciezer: 90° − 23,5°). Noord van deze lijn gaat de zon minstens één dag per jaar niet meer onder (middernachtzon) en gaat hij ook minstens één dag niet meer op (poolnacht). Hoe dichter bij de pool, hoe langer die perioden duren.
De Zuidpoolcirkel ligt op 66,5°ZB. Hetzelfde principe geldt hier, maar in omgekeerde seizoenen. Op Antarctica — geheel ten zuiden van de zuidpoolcirkel — duurt de poolnacht in de winter maanden achtereen.
Noorwegen, Zweden, Finland, IJsland, Canada, Alaska en Rusland liggen deels boven de noordpoolcirkel. In Tromsø (Noorwegen) schijnt de zon tussen medio mei en eind juli 24 uur per dag; in de poolnacht (november–januari) komt ze niet op.
Omgekeerde seizoenen: waarom zomer en winter wisselen
De 23,5°-kanteling van de aardas is de sleutel. Terwijl de aarde rond de zon beweegt, blijft de as in dezelfde richting wijzen (naar de Poolster). In de zomer van het noordelijk halfrond (juni–augustus) kantelt het noorden naar de zon toe: de zon staat hoger, de dagen zijn langer en de straling valt directer op het aardoppervlak — dat geeft meer warmte.
Tegelijkertijd is het zuidelijk halfrond van de zon afgekanteld: de zon staat laag, de dagen zijn kort en de straling valt schuin — het is er winter. Zes maanden later is de situatie precies omgedraaid.
Concreet voorbeeldWanneer het in Nederland zomer is (juli), is het in Australië winter. De kinderen in Sydney gaan dan in dikke jassen naar school. Als Nederlanders in december de kerstboom versieren, gaan Australiërs naar het strand — het is er hoog zomer. Oceanië ligt vrijwel geheel op het zuidelijk halfrond; het seizoenspatroon is er spiegelbeeldig aan dat van Europa.
Op de equinox (dag-en-nachtevening) — rond 20 maart en 23 september — staat de zon exact boven de evenaar. Noord en Zuid krijgen dan evenveel zonlicht en de dag duurt overal op aarde precies twaalf uur.
De tropische zone en de gematigde zones
De zone tussen de Kreeftskeerkring (23,5°N) en de Steenbokskeerkring (23,5°Z) heet de tropen. Hier staat de zon altijd hoog aan de hemel, is het klimaat warm en vochtig, en vallen de meeste regenwouden en savannegordels. Grote delen van Afrika, Zuid-Amerika en Azië liggen in de tropen.
Tussen de keerkringen en de poolcirkels liggen de gematigde zones — de breedtegraden met vier duidelijke seizoenen. Europa, het grootste deel van Noord-Amerika, China en Japan liggen hier. De seizoenen zijn er uitgesproken maar niet extreem.
Boven de poolcirkels tot aan de polen liggen de polaire zones: koud, met lange winters en korte, koele zomers. Antarctica — het enige continent volledig in de polaire zone van het zuidelijk halfrond — heeft een gemiddelde wintertemperatuur van −60 °C aan het binnenlandse plateau.
Veelgestelde vragen
Wat is de evenaar?
De evenaar is de denkbeeldige cirkel op 0° breedte die de aarde in een noordelijk en een zuidelijk halfrond verdeelt. Hij ligt op gelijke afstand van de twee geografische polen en is 40.075 km lang.
Waarom zijn de seizoenen omgekeerd op het zuidelijk halfrond?
De aardas kantelt 23,5° ten opzichte van haar baan om de zon. Als het noordelijk halfrond naar de zon kantelt (zomer in Nederland), wijst het zuidelijk halfrond van de zon af — en is het daar winter. Zes maanden later is het precies andersom.
Wat zijn de keerkringen?
De Kreeftskeerkring (23,5°NB) is het meest noordelijke punt waar de zon ooit loodrecht boven staat (bij de zomerzonnewende op het noordelijk halfrond). De Steenbokskeerkring (23,5°ZB) is het meest zuidelijke punt voor de loodrechte zon — bij de zomerzonnewende op het zuidelijk halfrond.
Wat is het verschil tussen de poolcirkel en de keerkring?
De keerkringen (23,5°) markeren de uiterste breedtegraden waarop de zon ooit loodrecht staat. De poolcirkels (66,5°) markeren de zones waar de zon minstens één keer per jaar niet opkomt of niet ondergaat — de middernachtzon en de poolnacht.
Bronnen
- NASA — Earth's axial tilt and seasons (publieke educatieve bronnen)
- USNO — United States Naval Observatory, astronomische definities
- Encyclopaedia Britannica — "Equator", "Tropic of Cancer", "Arctic Circle"
- CIA World Factbook — geografische ligging van landen per klimaatzone
- Royal Netherlands Meteorological Institute (KNMI) — seizoensdefinities