Klimaat van Azië
Geen ander continent omvat zoveel klimaatzones als Azië. Van tropisch regenwoud langs de evenaar tot het koudste bewoonde dorp op aarde in Siberië, van droge woestijnen in Arabië en de Gobi tot de krachtigste moessonregens ter wereld in Bangladesh — Azië toont het volledige spectrum van klimaat op één landmassa.
De Köppen-Geiger-klimaatclassificatie
Klimatologen gebruiken de Köppen-Geiger-classificatie om klimaatzones in kaart te brengen op basis van temperatuur en neerslag. Het systeem deelt de wereld in vijf hoofdklimaten (A t/m E) met verdere onderverdeling. Azië is het enige continent waar alle vijf hoofdklimaten voorkomen — een direct gevolg van de enorme uitgestrektheid van bijna 44,6 miljoen km² en de ligging van de noordpool tot voorbij de evenaar.
De ligging van de grote gebergten — Himalaya, Karakoram, Hindoekoesjgebergte, Tiensjan — speelt een doorslaggevende rol. Deze bergketens blokkeren vochtige lucht uit de Indische Oceaan en scheppen zo een scherpe klimaatgrens: aan de zuidzijde van de Himalaya valt jaarlijks meer dan 2 000 mm neerslag, aan de noordzijde op het Tibetaans Plateau soms minder dan 150 mm. De Himalaya fungeert daarmee als een gigantische klimaatscheiding, vergelijkbaar met de rol van de Alpen in Europa — een vergelijking die je terugvindt op de vergelijkpagina.
Overzicht Köppen-klimaatzones in Azië
| Köppen-zone | Waar in Azië | Kenmerk |
|---|---|---|
| A — Tropisch (Af, Am, Aw) | Indonesië, Maleisië, Filipijnen, Sri Lanka, zuidelijk India, Mekong-delta | Jaarlijks ≥ 18 °C, geen koude maand; hoge neerslag het hele jaar of seizoensgebonden |
| B — Droog (BWh, BWk, BSh, BSk) | Arabisch Schiereiland, Iran, Pakistan (Balochistan), Gobi-woestijn, Kazachstaanse steppe | Neerslag kleiner dan verdamping; woestijn (BW) of steppe (BS); heet of koud subtype |
| C — Gematigd (Cfa, Cfb, Csa, Csb, Cwa) | Oost-China (Jangtsevallei), Japan (behalve Hokkaido), Zuid-Korea, kustgebieden Turkije, Georgië | Geen permanente vorst; vier seizoenen; warmste maand boven 10 °C |
| D — Continentaal/subarctisch (Dfa, Dfb, Dfc, Dfd) | Siberië (Rusland), Mongolië, Mantsjoerije (Noord-China), Hokkaido (Japan), Kazachstan (noord) | Strenge winters (koudste maand < −3 °C); warme tot koele zomers; groot temperatuursverloop |
| E — Pool- en alpienklimaat (ET, EF) | Siberisch arctisch kustgebied, hoogste delen Tibetaans Plateau, Himalaya-gletsjers | Warmste maand onder 10 °C (ET) of onder 0 °C (EF); permanent ijs of toendra |
Bron: Köppen-Geiger klimaatclassificatie, bijgewerkte kaart Beck et al. 2023.
De Zuid-Aziatische moesson
De moesson is het meest bepalende weerfenomeen van Azië en treft het leven van meer dan 2 miljard mensen. Het mechanisme is eenvoudig maar krachtig: in de zomer warmt het Aziatische continent sneller op dan de Indische Oceaan. De drukgradiënt zuigt vochtige zeelucht het vasteland op, die opstijgt boven de Ghats en de Himalaya-uitlopers en daar zijn vocht als regen loslaat.
De zuidwestmoesson bereikt de kust van Kerala (India) doorgaans rond 1 juni en trekt dan geleidelijk naar het noorden en westen. Op zijn hoogtepunt in juli-augustus zorgt hij voor het overgrote deel van de jaarlijkse neerslag van India, Bangladesh, Nepal en Myanmar. Cherrapunji in de Indiase deelstaat Meghalaya is met gemiddeld 11 430 mm neerslag per jaar een van de natste plaatsen op aarde. Zonder de moesson zou de Gangesvlakte niet de voedselproducent van Zuid-Azië kunnen zijn.
De moesson kent ook een wintervariant: de noordoostmoesson brengt van oktober tot december droge lucht uit de Siberische hogedrukzone en brengt neerslag aan de zuidoostkust van India en Sri Lanka. Extreem moessongedrag — zoals droogte door een zwakke of overstroming door een krachtige moesson — hangt sterk samen met de El Niño-Zuidelijke Oscillatie (ENSO), die ook elders op de evenaar en halvonderpagina ter sprake komt.
Extremen: de koudste en warmste plekken
Azië houdt meerdere klimaatrecords. Het dorp Ojmjakon in de Russische deelrepubliek Jakoetia registreerde op 26 januari 1926 een temperatuur van −67,7 °C — het laagst gemeten temperatuur ooit voor een permanent bewoonde plek op aarde. Ojmjakon ligt in een dal waar koude lucht 's nachts wegzakt en zich ophoopt (koudebel). De gemiddelde januaritemperatuur bedraagt er circa −50 °C. Het dorp telt tegenwoordig minder dan 500 inwoners.
Aan de andere kant van het spectrum liggen de woestijnen van het Arabisch Schiereiland en de Loet-woestijn in Iran. De Loet (Dasht-e Lut) registreerde in 2005 via MODIS-satelliet een oppervlaktetemperatuur van 70,7 °C — de hoogste ooit gemeten op het aardoppervlak. Luchttemperaturen in de schaduw stijgen hier regelmatig boven 50 °C. De combinatie van geen bewolking, droge lucht en donker gesteente maakt de Loet tot een van de heetste plekken op aarde.
De Gobi-woestijn in Mongolië en Noord-China is een koud woestijnklimaat (BWk): zomers heet (tot +40 °C), winters ijskoud (tot −40 °C), en jaarlijks minder dan 200 mm neerslag. De Gobi groeit door overbegrazing en klimaatverandering gestaag in omvang — een proces dat verwoestijning heet en ook het klimaat in Noord-China beïnvloedt.
Seizoenen en klimaatverandering
Door de enorme spreiding in breedtegraad kent Azië geen uniform seizoenspatroon. Op de evenaar (Indonesië, Maleisië, Singapore) zijn de temperaturen het hele jaar stabiel rond 26–30 °C en is er geen uitgesproken winter. In de gematigde zones van Oost-China en Japan zijn de vier seizoenen duidelijk herkenbaar: de sakura (kersenbloesem) in Japan in maart-april markeert de lente; de typhoonseizoen loopt van mei tot oktober langs de kusten van de Stille Oceaan.
In continentaal Siberië is de winter dominant: Jakoetsk heeft een gemiddelde jaartemperatuur van −9 °C. De zomer is er kort maar soms verrassend warm; temperaturen van +30 °C in juli zijn geen uitzondering dankzij de lange middagen op die breedtegraad.
Klimaatverandering versterkt extremen in heel Azië. Hittegolven in India en Pakistan bereiken steeds vaker temperaturen boven 50 °C vroeg in het jaar. Gletsjers in de Himalaya krimpen aantoonbaar, wat op de langere termijn de zoetwatervoorziening van rivieren als de Indus en de Brahmaputra bedreigt. Zeespiegelstijging vormt een existentieel risico voor laaggelegen deltastaten als Bangladesh en eilandnaties als Maldiven. Voor een overzicht van de landen die geraakt worden, zie landen van Azië. Hoe Aziatische tijdzones samenhangen met geografische positie, lees je op alles over tijdzones.
Bronnen
- Köppen-Geiger klimaatclassificatie — Beck, H.E. et al. (2023), bijgewerkte wereldkaart
- WMO (World Meteorological Organization) — klimaatrecords en extremen
- NASA MODIS/Terra — oppervlaktetemperatuurmetingen Loet-woestijn 2005
- IPCC AR6 (2021) — klimaatprojecties Azië (hoofdstuk 10 en 12)